5 พืชต้องห้ามช่วงเทศกาลกินเจ เฉลยเหตุผล ทำไมถึงกินไม่ได้ทั้งที่เป็นผัก?

5 พืชต้องห้ามช่วงเทศกาลกินเจ เฉลยเหตุผล ทำไมถึงกินไม่ได้ทั้งที่เป็นผัก ไม่ใช่เนื้อสัตว์

พูดถึง “กินเจ” หลายคนเข้าใจว่าเพียงแค่งดเนื้อสัตว์ ไข่ นม และอาหารที่มีส่วนผสมจากสัตว์ก็เพียงพอแล้ว แต่หากเป็นการกินเจแบบเคร่งครัด ยังมีอาหารอีกกลุ่มหนึ่งที่ต้องหลีกเลี่ยง นั่นคือ “ผักกลิ่นฉุน” 

คำถามคือ ทั้งหมดก็เป็นพืช แล้วเหตุใดจึงกลายเป็นอาหารต้องห้ามในช่วงเทศกาลกินเจ? คำตอบไม่ได้อยู่ที่ว่าผักเหล่านี้มีโทษต่อสุขภาพ แต่มีรากมาจากคติการถือศีลและการฝึกจิตในพุทธศาสนามหายาน ซึ่งมองว่าอาหารบางชนิดอาจกระตุ้นกายและอารมณ์ จนไม่เหมาะกับช่วงเวลาที่ผู้ปฏิบัติต้องการความสงบและสำรวม

“ผักฉุน 5 อย่าง” คืออะไร?

ในคติพุทธมหายานมีคำว่า 五辛 หรือ อู่ซิน หมายถึง “พืชฉุน 5 ชนิด” ซึ่งรายชื่ออาจแตกต่างกันเล็กน้อยตามประเทศและสายการปฏิบัติ แต่โดยทั่วไปจะอยู่ในกลุ่มกระเทียม หัวหอม ต้นหอม กุยช่าย และพืชตระกูลหอมอื่น ๆ

ในคัมภีร์พรหมชาลสูตร ซึ่งมีอิทธิพลต่อพุทธมหายานจีน มีข้อปฏิบัติระบุให้สาวกหลีกเลี่ยง “รากฉุน 5 อย่าง” และไม่ควรรับประทานอาหารที่มีพืชเหล่านี้เป็นส่วนประกอบ

ส่วนคัมภีร์ศูรางคมสูตร ก็กล่าวถึงเรื่องนี้โดยตรง โดยระบุว่าผู้ที่มุ่งฝึกสมาธิควรละเว้นพืชฉุนทั้งห้า เพราะตามคติในคัมภีร์เชื่อว่า เมื่อปรุงสุกอาจกระตุ้นความกำหนัด และเมื่อกินดิบอาจเพิ่มความโกรธหรือความหงุดหงิด

บางคำอธิบายในปัจจุบันมักบอกว่า ผักฉุน 5 อย่าง “ทำลายธาตุทั้ง 5” หรือทำให้อวัยวะต่าง ๆ ทำงานผิดปกติ เช่น กระเทียมทำลายหัวใจ หอมทำลายไต และกุยช่ายทำลายตับ แต่คำอธิบายดังกล่าวเป็นความเชื่อในระบบธาตุและการแพทย์ดั้งเดิม ไม่ใช่ข้อสรุปทางการแพทย์สมัยใหม่

หากย้อนดูคัมภีร์พุทธมหายาน เหตุผลหลักกลับอยู่ที่ผลต่อจิตและการปฏิบัติธรรมมากกว่าเรื่องสุขภาพ กล่าวคือ พืชที่มีกลิ่นและรสฉุนจัดถูกมองว่าสามารถกระตุ้นความรู้สึก ความอยาก หรือความหงุดหงิด ซึ่งสวนทางกับเป้าหมายของการถือศีลที่ต้องการลดสิ่งกระตุ้นและทำจิตใจให้สงบ

ในคัมภีร์และคำอธิบายทางพุทธศาสนายังให้ความสำคัญกับ “กลิ่น” ของพืชเหล่านี้ด้วย เพราะกระเทียมและหัวหอมสามารถทิ้งกลิ่นแรงในลมหายใจและร่างกาย ซึ่งในบริบทของการปฏิบัติธรรมร่วมกับผู้อื่นอาจถูกมองว่าไม่เหมาะสม

คำอธิบายในศูรางคมสูตรไปไกลกว่านั้น โดยกล่าวตามคติทางศาสนาว่า กลิ่นจากพืชฉุนทำให้เทพและผู้คุ้มครองธรรมอยู่ห่าง ขณะที่ดึงดูดภูตผีเข้ามาใกล้ผู้ปฏิบัติ

“ผักฉุน 5 อย่าง” มีอะไรบ้าง?

ตรงนี้เป็นอีกเรื่องที่ทำให้หลายคนสับสน เพราะรายการ “5 อย่าง” ไม่เหมือนกันทุกพื้นที่ คัมภีร์และคำแปลบางสำนักระบุเป็นกระเทียม หัวหอม ต้นหอม กุยช่าย และหอมแดงหรือพืชตระกูลหอมชนิดอื่น ส่วนในอินเดียบางสายอาจรวม Asafoetida ซึ่งเป็นเครื่องเทศกลิ่นแรงด้วย

สำหรับประเพณีกินเจในประเทศไทย รายชื่อที่พบแพร่หลายมักประกอบด้วย

• กระเทียม
• หัวหอมทุกชนิด
• หลักเกียว (กระเทียมโทนจีน)
• กุยช่าย
• ใบยาสูบ (บุหรี่ ยาเส้น และของมึนเมา)

หากเทียบกับคัมภีร์พุทธมหายานยุคเก่า จะพบว่า “ใบยาสูบ” ไม่ได้อยู่ในรายชื่อดั้งเดิม เนื่องจากยาสูบมีถิ่นกำเนิดในทวีปอเมริกาและแพร่เข้าสู่เอเชียในยุคหลัง ดังนั้น การที่ประเพณีกินเจในไทยบางสายรวมใบยาสูบไว้ด้วย จึงสะท้อนการปรับข้อปฏิบัติให้เข้ากับแนวคิดเรื่องการงดสิ่งกระตุ้นและของมึนเมาในสังคมยุคหลัง

นี่เป็นตัวอย่างที่ดีว่า ประเพณีกินเจในแต่ละพื้นที่อาจรับหลักการเดิมจากพุทธมหายาน แล้วปรับรายละเอียดให้เข้ากับวัฒนธรรมท้องถิ่น จึงไม่จำเป็นต้องมีรายชื่อวัตถุดิบที่ตรงกันทุกประเทศ

กินเจจึงไม่ใช่แค่ “เปลี่ยนเนื้อเป็นพืช”

หัวใจสำคัญของการกินเจแบบดั้งเดิมไม่ได้อยู่ที่การเลือกวัตถุดิบเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับการ ถือศีล สำรวมกาย วาจา และใจ การงดเนื้อสัตว์ช่วยลดการเบียดเบียน ขณะที่การงดอาหารรสและกลิ่นรุนแรงเป็นอีกวิธีหนึ่งที่ผู้ปฏิบัติบางสายใช้ลดสิ่งกระตุ้นต่อร่างกายและจิตใจ

ผู้ที่ถือเจอย่างเคร่งครัดจะงดเนื้อสัตว์ ผลิตภัณฑ์จากสัตว์ รวมถึงผักฉุน โดยความเชื่อดั้งเดิมมองว่าผักเหล่านี้สามารถกระตุ้นอารมณ์และเป็นอุปสรรคต่อการรักษาศีล