เปิดตำนาน "กวีหญิง" แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เจ้าของบทละคร "มะเหลเถไถ" ภาษาพิสดารจนถูกหาว่าบ้า
หากพูดถึงวรรณคดีไทย หลายคนอาจนึกถึงเรื่องราวความรัก การผจญภัย หรือบทกลอนที่ใช้ภาษาไพเราะสละสลวย แต่รู้หรือไม่ว่า เมื่อเกือบ 200 ปีก่อน มีกวีหญิงคนหนึ่งสร้างสรรค์วรรณคดีที่เต็มไปด้วยคำประหลาด อ่านแล้วเหมือนจะไม่รู้เรื่อง แต่กลับเข้าใจเนื้อหาได้อย่างน่าทึ่ง จนกลายเป็นผลงานโดดเด่นในประวัติศาสตร์วรรณคดีไทย
กวีหญิงผู้นั้นมีชื่อว่า "คุณสุวรรณ" เจ้าของผลงานบทละครเรื่อง "พระมะเหลเถไถ" วรรณคดีที่มีทั้งคำภาษาไทยปกติและคำที่ประดิษฐ์ขึ้นโดยไม่มีความหมายตามพจนานุกรม แต่กลับเรียงร้อยเป็นกลอนได้อย่างมีจังหวะและสัมผัส จนผู้อ่านยังสามารถติดตามเรื่องราวได้
ความแปลกใหม่ของผลงานทำให้คุณสุวรรณเป็นที่กล่าวถึงอย่างมากในสมัยรัชกาลที่ 4 และยังเป็นที่สนใจของนักวิชาการด้านวรรณคดีในเวลาต่อมา แต่เธอเป็นใคร มีชีวิตอย่างไร และเหตุใดจึงเลือกแต่งบทละครด้วยภาษาที่แตกต่างจากกวีคนอื่นอย่างสิ้นเชิง?
ประวัติ "คุณสุวรรณ" กวีหญิงผู้สร้างวรรณคดีสุดแปลกแห่งรัตนโกสินทร์
คุณสุวรรณ เป็นกวีหญิงในสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เกิดเมื่อ พ.ศ. 2351 ตามข้อมูลนามานุกรมวรรณคดีไทย ของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร เป็นธิดาของพระยาอุไทยธรรม (กลาง) ผู้สืบเชื้อสายราชินิกุลบางช้าง ซึ่งเป็นตระกูลสำคัญที่มีความเกี่ยวข้องกับราชสำนักไทย
ในสมัยรัชกาลที่ 3 เมื่อ พ.ศ. 2384 คุณสุวรรณได้เข้าถวายตัวรับราชการฝ่ายใน ณ พระตำหนักพระเจ้าลูกเธอ กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ โดยทำหน้าที่เป็นพนักงานพระแสง ซึ่งเป็นหน้าที่หนึ่งภายในราชสำนัก
การใช้ชีวิตอยู่ในราชสำนักทำให้คุณสุวรรณมีความใกล้ชิดกับวัฒนธรรมการประพันธ์และวรรณคดีไทย ขณะที่ผลงานที่ปรากฏในเวลาต่อมาสะท้อนให้เห็นว่าเธอมีความรู้ด้านภาษาและวรรณคดีอย่างกว้างขวาง โดยเฉพาะการเลือกใช้ถ้อยคำและการนำตัวละครจากวรรณคดีหลายเรื่องมาสร้างสรรค์ผลงานใหม่
คุณสุวรรณมีชื่อเสียงโด่งดังในสมัยรัชกาลที่ 4 จากผลงานบทละคร 2 เรื่อง ได้แก่ "พระมะเหลเถไถ" และ "อุณรุทร้อยเรื่อง" ก่อนถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2418 อายุประมาณ 67 ปี
ทั้งนี้ เอกสารบางแห่งระบุปีเกิดของคุณสุวรรณเป็น พ.ศ. 2352 ซึ่งแตกต่างจากข้อมูลในนามานุกรมวรรณคดีไทยหนึ่งปี
พระมะเหลเถไถ คืออะไร? วรรณคดีที่อ่านเหมือนภาษาประหลาด
"พระมะเหลเถไถ" เป็นบทละครร้อยกรองที่แต่งโดยคุณสุวรรณ มีลักษณะพิเศษคือการใช้ถ้อยคำที่เป็นภาษาไทยปกติสลับกับคำที่ไม่มีความหมายชัดเจน โดยเน้นเสียงและสัมผัสให้สอดคล้องกับรูปแบบของกลอนบทละคร
สิ่งที่ทำให้ผลงานเรื่องนี้แตกต่างจากวรรณคดีทั่วไปคือ แม้คำบางคำจะไม่สามารถแปลความหมายได้โดยตรง แต่เมื่อนำมาเรียงต่อกัน ผู้อ่านยังพอเข้าใจได้ว่าตัวละครกำลังทำอะไร อยู่ที่ไหน หรือเกิดเหตุการณ์ใดขึ้น
ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือชื่อของตัวละคร ซึ่งล้วนมีเสียงแปลกหู เช่น พระมะเหลเถไถ ท้าวโปลา นางตาลา นางตะแลงแกง และท้าวมะลาก๋อย แต่กลับถูกนำมาใช้ดำเนินเรื่องราวในรูปแบบของวรรณคดีจักร ๆ วงศ์ ๆ ได้อย่างน่าสนใจ
หอสมุดแห่งชาติอธิบายว่า จุดเด่นของวรรณคดีเรื่องนี้คือการใช้ชื่อและคำที่มุ่งเน้นเสียงสัมผัส แม้ไม่มีความหมายตามปกติ แต่ก็ช่วยสร้างความสนุกสนานและความขบขันให้กับผู้อ่านได้
เรื่องย่อพระมะเหลเถไถ วรรณคดีสุดแปลกเล่าเรื่องอะไร
แม้จะมีชื่อและภาษาที่ดูประหลาด แต่เมื่อพิจารณาโครงเรื่องแล้ว พระมะเหลเถไถกลับมีลักษณะคล้ายวรรณคดีจักร ๆ วงศ์ ๆ ที่คนไทยคุ้นเคย โดยมีทั้งการเดินทางเข้าป่า การพบคู่ครอง และการต่อสู้กับยักษ์
เรื่องราวเริ่มต้นจาก พระมะเหลเถไถ โอรสของท้าวโปลาและนางตาลา ซึ่งวันหนึ่งได้ขออนุญาตพระบิดาและพระมารดาออกไปประพาสป่า เมื่อเดินทางเข้าไปในป่าจนถึงเวลากลางคืน จึงสั่งให้ไพร่พลจัดสร้างพลับพลาเพื่อพักแรม
ขณะนั้น พระอินทร์ได้ทอดพระเนตรเห็นว่าพระมะเหลเถไถยังไม่มีคู่ครอง จึงเห็นว่านางตะแลงแกง ธิดาของกษัตริย์อีกเมืองหนึ่ง เหมาะสมที่จะเป็นคู่กัน และพานางมายังพลับพลาที่พระมะเหลเถไถประทับอยู่
เมื่อรุ่งเช้ามาถึง พระมะเหลเถไถจึงพานางตะแลงแกงพร้อมไพร่พลเดินทางต่อ แต่ระหว่างทางกลับต้องเผชิญหน้ากับ ท้าวมะลาก๋อย ยักษ์ที่เคยถูกพระอิศวรลงโทษ และคิดจะจับพระมะเหลเถไถกิน จนนำไปสู่การต่อสู้กัน
จะเห็นได้ว่า หากตัดเรื่องภาษาประหลาดออกไป โครงเรื่องของพระมะเหลเถไถก็ยังมีองค์ประกอบของวรรณคดีดั้งเดิมอย่างครบถ้วน ทั้งตัวละครเอก การเดินทาง ความรัก และอุปสรรคที่ต้องเผชิญ
ตัวอย่างกลอนพระมะเหลเถไถ ทำไมอ่านไม่รู้ศัพท์ แต่กลับเข้าใจ
ตัวอย่างคำประพันธ์ "พระมะเหลเถไถ" อ่านไม่รู้ศัพท์ แต่กลับเข้าใจความหมาย
ความพิเศษของวรรณคดีเรื่อง พระมะเหลเถไถ อยู่ที่การใช้คำประดิษฐ์ซึ่งไม่มีความหมายตามปกติ สลับกับคำภาษาไทยที่ผู้อ่านคุ้นเคย แต่ยังรักษาสัมผัสและจังหวะของกลอนบทละครไว้ได้อย่างน่าสนใจ ดังจะเห็นได้จากตัวอย่างคำประพันธ์ต่อไปนี้
ตัวอย่างที่ 1 พระมะเหลเถไถคิดจะออกเที่ยวป่า
๏ เมื่อนั้น พระมะเหลเถไถมะไหลถา
สถิตยังแท่นทองกะโปลา ศุขาปาลากะเปเล
วันหนึ่งพระจึงมะหลึกตึก มะเหลไถไพรพรึกมะรึกเข
แล้วจะไปเที่ยวชมมะลมเต มะโลโตโปเปมะลูตู
ตริแล้วพระมะเหลจึงเป๋ปะ มะเลไตไคลคละมะหรูจู๋
จรจรัลตันตัดพลัดพลู ไปสู่ปราสาทท้าวโปลา ฯ
อ่านแล้วเข้าใจว่าอะไร? แม้บทกลอนจะเต็มไปด้วยคำประหลาดอย่าง "มะไหลถา" "กะโปลา" และ "มะลมเต" แต่ผู้อ่านยังจับใจความได้ว่า พระมะเหลเถไถกำลังประทับอยู่ในปราสาท วันหนึ่งทรงมีความคิดอยากออกไปเที่ยวชมป่าเขา ก่อนจะเดินทางไปยังปราสาทของท้าวโปลา
จะเห็นได้ว่าคำที่มีความหมายตามปกติ เช่น "เมื่อนั้น" "สถิต" "วันหนึ่ง" "เที่ยวชม" และ "ปราสาท" ทำหน้าที่เป็นเบาะแสให้ผู้อ่านเข้าใจเหตุการณ์ แม้จะไม่สามารถแปลคำทุกคำในบทกลอนได้ก็ตาม
ตัวอย่างที่ 2 การพรรณนาธรรมชาติด้วยคำแปลกประหลาด
๏ พระชมเขาเนาเนินกะหรกกก รุกขชาติดาษดกมะโหลโต๋
มะลาตันสาระพันกะลันโป กะลาปียี่โถมะโยตัน
มะโยติงปริงปรางลางสาบ ลางสาดหาดหาบมะหลันปั๋น
มะลันปีสีเสียดประเหยียดกัน ประยงค์แก้วแถวพันมะลันตา
อ่านแล้วเข้าใจว่าอะไร? บทนี้เป็นการพรรณนาทิวทัศน์ระหว่างการเดินทาง โดยมีคำที่สื่อถึงธรรมชาติและต้นไม้ เช่น "เขา" "เนิน" "รุกขชาติ" "ปราง" "ลางสาด" "สีเสียด" และ "ประยงค์" สลับกับคำที่ประดิษฐ์ขึ้นเพื่อให้เกิดเสียงสัมผัส
แม้ไม่รู้ว่าคำว่า "มะโหลโต๋" หรือ "มะหลันปั๋น" หมายถึงอะไร ผู้อ่านก็ยังเข้าใจภาพรวมว่า ตัวละครกำลังชมภูเขาและหมู่พรรณไม้ที่ขึ้นอยู่ตามธรรมชาติ
ตัวอย่างที่ 3 พระอินทร์ทอดพระเนตรเห็นพระมะเหลเถไถ
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงท้าวหัสไนยมะไหลถา
สถิตที่วิมานมะลานชา กายารุ่มร้อนมะลอนจี
จึงเล็งทิพเนตรมะเลดป่า ในชมพูแผ่นหล้ามะลาถี
เห็นพระมะเหลเถทะเวที มาแรมร้างค้างที่มะลีไช
เพราะไม่มีคู่จรูสม เสวยรมย์ราชามะลาไส
ผู้เดียวเปลี่ยวองค์มะลงได จำเราจะให้มะไลทา
อ่านแล้วเข้าใจว่าอะไร? บทนี้กล่าวถึงท้าวหัสนัย หรือพระอินทร์ ที่กำลังประทับอยู่บนวิมาน เมื่อทรงใช้ทิพเนตรมองมายังโลกมนุษย์ ก็ทอดพระเนตรเห็นพระมะเหลเถไถเดินทางมาพักแรมตามลำพัง และทรงเห็นว่าพระมะเหลเถไถยังไม่มีคู่ครอง จึงคิดจะช่วยจัดหาคู่ให้
จุดเด่นอยู่ที่คำอย่าง "ท้าวหัสนัย" "วิมาน" "ทิพเนตร" "ไม่มีคู่" และ "ผู้เดียวเปลี่ยวองค์" ซึ่งช่วยให้ผู้อ่านเข้าใจเนื้อเรื่องได้อย่างต่อเนื่อง แม้จะมีคำไร้ความหมายจำนวนมากแทรกอยู่ก็ตาม
ความเก่งของคุณสุวรรณ ไม่ใช่การแต่งกลอนมั่ว แต่คือการเล่นกับภาษา
เมื่อพิจารณาตัวอย่างทั้งสามบท จะเห็นว่าคุณสุวรรณไม่ได้เพียงนำคำประหลาดมาเรียงต่อกันอย่างไร้ทิศทาง แต่ยังคงใช้รูปแบบคำประพันธ์ของกลอนบทละคร มีสัมผัสระหว่างวรรค และวางคำที่มีความหมายไว้ในตำแหน่งที่ช่วยให้ผู้อ่านเข้าใจเหตุการณ์สำคัญ
ความสามารถดังกล่าวทำให้พระมะเหลเถไถเป็นตัวอย่างที่น่าสนใจของการสร้างความขบขันผ่านเสียงและภาษา โดยไม่จำเป็นต้องอาศัยความหมายของคำทุกคำ และสะท้อนให้เห็นว่ากวีไทยในอดีตก็มีการทดลองรูปแบบการประพันธ์อย่างสร้างสรรค์มาแล้ว
กรมศิลปากร
ทำไมคุณสุวรรณถึงแต่งวรรณคดีด้วยคำที่ไม่มีความหมาย
คำถามที่น่าสนใจที่สุดเกี่ยวกับพระมะเหลเถไถคือ เหตุใดคุณสุวรรณจึงเลือกใช้ภาษาที่แปลกไปจากขนบการแต่งวรรณคดีในยุคนั้น ทั้งที่เธอมีความสามารถในการประพันธ์และมีความรู้เรื่องวรรณคดีเป็นอย่างดี
ปัจจุบันยังไม่มีหลักฐานที่ยืนยันเจตนาของผู้ประพันธ์ได้อย่างแน่ชัด อย่างไรก็ตาม มีข้อสันนิษฐานและการตีความจากผู้ศึกษาวรรณคดีหลายแนวทาง ได้แก่
- การสร้างอารมณ์ขัน: การใช้คำแปลกและชื่อประหลาดอาจมีจุดประสงค์เพื่อสร้างความสนุกสนานให้กับผู้ฟังหรือผู้อ่าน
- การล้อเลียนรูปแบบวรรณคดี: วรรณคดีเรื่องนี้มีการแต่งล้อเลียนวรรณคดีเรื่อง อิเหนา สามารถสังเกตได้จากชื่อของตัวละครที่ถูกตั้งชื่อให้คล้ายกับชาวชวา เช่นตัวละคร “พระมะเหลเถไถ” “ท้าวโปลากะปาหงัน” “นางตาลากะปาลัน” หรือ “ยักษ์มาลาก๋อย” เป็นต้น
- การทดลองทางภาษา: แสดงให้เห็นว่าเสียงและจังหวะของภาษาอาจสร้างความรู้สึกและความเข้าใจได้ แม้คำบางคำไม่มีความหมายชัดเจน
- การประชดการแต่งกลอนที่เน้นสัมผัส: มีข้อสันนิษฐานว่าอาจเป็นการล้อวิธีแต่งกลอนที่ให้ความสำคัญกับสัมผัสเสียงมากกว่าเนื้อความ
อย่างไรก็ตาม ข้อเสนอเหล่านี้เป็นการตีความผลงานในทางวรรณคดี ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ยืนยันได้ว่าคุณสุวรรณตั้งใจแต่งขึ้นด้วยเหตุผลใดเหตุผลหนึ่งโดยเฉพาะ
ความแปลกของพระมะเหลเถไถ เคยทำให้ผู้แต่งถูกมองว่าเสียสติ
ประเด็นที่ถูกกล่าวถึงในประวัติของคุณสุวรรณคือ ทัศนะของคนในอดีตที่มองว่าการแต่งบทละครด้วยภาษาแปลกประหลาดเช่นนี้เป็นเรื่องผิดไปจากปกติ โดยเอกสารเก่าและคำอธิบายบางฉบับเคยเชื่อมโยงผลงานของเธอเข้ากับภาวะสติฟุ้งซ่านหรือการเสียจริต
เมื่อพิจารณาจากผลงานที่หลงเหลืออยู่ โดยเฉพาะการควบคุมเสียงสัมผัสและการนำตัวละครจากวรรณคดีเรื่องต่าง ๆ มาใช้ในงานประพันธ์ จะเห็นได้ว่าคุณสุวรรณมีทักษะและความรู้ด้านวรรณคดีที่น่าสนใจอย่างยิ่ง
ผลงานสำคัญของคุณสุวรรณมีอะไรบ้าง?
- พระมะเหลเถไถ: บทละครที่ใช้คำมีความหมายและคำไร้ความหมายผสมกัน โดยยังคงจังหวะสัมผัสและโครงเรื่องแบบวรรณคดีไทย
- อุณรุทร้อยเรื่อง: บทละครที่นำตัวละครจากวรรณคดีหลายเรื่องมาผูกเป็นเรื่องเดียวกัน
- กลอนเพลงยาวเรื่องหม่อมเป็ดสวรรค์: งานประพันธ์ที่ปรากฏในรายการผลงานของคุณสุวรรณ
- กลอนเพลงยาวเรื่องพระอาการประชวรของกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ: งานประพันธ์ที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ในราชสำนัก
ทำไมผลงานของคุณสุวรรณจึงสำคัญต่อประวัติศาสตร์วรรณคดีไทย
ความสำคัญของคุณสุวรรณไม่ได้อยู่เพียงการเป็นกวีหญิงในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ แต่ยังอยู่ที่ความสามารถในการสร้างสรรค์ผลงานซึ่งแตกต่างจากรูปแบบวรรณคดีที่ผู้คนคุ้นเคยในยุคนั้น
พระมะเหลเถไถแสดงให้เห็นว่า บทกลอนไม่จำเป็นต้องพึ่งพาความหมายตรงตัวของทุกคำเสมอไป แต่ยังสามารถใช้เสียง จังหวะ และบริบทมาสร้างความสนุกสนานได้ ขณะที่อุณรุทร้อยเรื่องสะท้อนความรู้ด้านวรรณคดีและความสามารถในการนำเรื่องราวเดิมมาตีความใหม่
ความโดดเด่นดังกล่าวทำให้ผลงานของคุณสุวรรณได้รับการเก็บรักษาและจัดพิมพ์เผยแพร่ในเวลาต่อมา โดยหอพระสมุดวชิรญาณได้นำต้นฉบับตัวเขียนมาจัดพิมพ์ใน พ.ศ. 2463 และปัจจุบันยังมีฉบับพิมพ์เก่าที่เก็บรักษาไว้ในหน่วยงานด้านวรรณคดีและหอสมุดของประเทศไทย
แม้เวลาจะผ่านไปกว่า 150 ปีหลังจากการถึงแก่กรรมของเธอ แต่พระมะเหลเถไถยังคงเป็นผลงานที่ทำให้ผู้อ่านรุ่นหลังตั้งคำถามเกี่ยวกับความหมายของภาษา ความสร้างสรรค์ และขอบเขตของการประพันธ์วรรณคดี

1 week ago
21




English (US) ·