สารหนูคืออะไร? อันตรายต่อร่างกายแค่ไหน รู้จักสารพิษใกล้ตัว เข้าสู่ร่างกายได้ทางไหน เพิ่มความเสี่ยงโรคอะไรบ้าง
สารหนู (Arsenic) เป็นสารที่หลายคนอาจเคยได้ยินชื่อจากข่าวการปนเปื้อนในแหล่งน้ำหรืออาหาร แต่รู้หรือไม่ว่าสารหนูสามารถพบได้ตามธรรมชาติ และอาจเข้าสู่ร่างกายผ่านน้ำดื่ม ข้าว ผัก หรืออาหารบางชนิดโดยที่เราไม่รู้ตัว แม้การได้รับสารหนูไม่ได้หมายความว่าจะเกิดอันตรายทันทีทุกครั้ง แต่หากได้รับสารหนูชนิดที่มีพิษในปริมาณสูงหรือสะสมจากการสัมผัสต่อเนื่องเป็นเวลานาน ก็อาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพอย่างรุนแรงได้
คำว่า “สารหนู” มีที่มาจากการที่สารชนิดนี้เคยถูกนำมาใช้เป็นส่วนประกอบของ ยาเบื่อหนูหรือยาฆ่าหนู จึงเกิดชื่อเรียกในภาษาไทยว่า “สารหนู” ซึ่งหมายถึงสารที่ใช้กำจัดหนูนั่นเอง
สารหนู (Arsenic) คืออะไร?
สารหนู คือธาตุทางเคมีชนิดหนึ่ง มีสัญลักษณ์ As จัดเป็นธาตุกึ่งโลหะ (Metalloid) พบได้ตามธรรมชาติในเปลือกโลก ทั้งในดิน หิน แร่ธาตุ และแหล่งน้ำ นอกจากนี้ยังสามารถเข้าสู่สิ่งแวดล้อมจากกิจกรรมต่าง ๆ เช่น การทำเหมืองแร่ การถลุงโลหะ และกระบวนการอุตสาหกรรมบางประเภท
สารหนูสามารถอยู่ในรูปสารประกอบได้หลายชนิด ซึ่งมีความเป็นพิษแตกต่างกัน โดยแบ่งเป็น 2 กลุ่มสำคัญ ได้แก่
- สารหนูอนินทรีย์ (Inorganic Arsenic): เป็นกลุ่มที่มีความเป็นพิษสูงและเป็นประเด็นสำคัญด้านสาธารณสุข มักพบในน้ำใต้ดินที่ปนเปื้อน รวมถึงอาหารที่ได้รับสารหนูจากสิ่งแวดล้อม การได้รับต่อเนื่องเป็นเวลานานเพิ่มความเสี่ยงต่อมะเร็งและโรคเรื้อรังหลายชนิด
- สารหนูอินทรีย์ (Organic Arsenic): พบได้ในอาหารทะเล โดยเฉพาะในรูปอาร์เซโนเบทาอีน (Arsenobetaine) ซึ่งมีความเป็นพิษต่ำกว่าสารหนูอนินทรีย์มาก อย่างไรก็ตาม สารหนูอินทรีย์ไม่ได้ปลอดภัยทุกชนิด เพราะสารประกอบแต่ละรูปแบบมีความเป็นพิษแตกต่างกัน
ดังนั้น การตรวจพบสารหนูในอาหารจึงไม่ได้หมายความว่าอาหารนั้นจะมีอันตรายเท่ากันทั้งหมด แต่ต้องพิจารณาว่าเป็นสารหนูชนิดใด มีปริมาณมากเพียงใด และบริโภคบ่อยแค่ไหน
สารหนูเข้าสู่ร่างกายได้อย่างไร?
องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่า แหล่งสำคัญของการได้รับสารหนูอนินทรีย์ในประชากรทั่วไป คือการบริโภคน้ำดื่มที่ปนเปื้อน รวมถึงอาหารที่ปรุงด้วยน้ำดังกล่าว หรือพืชอาหารที่เพาะปลูกโดยใช้น้ำที่มีสารหนูสูง
ช่องทางที่สารหนูอาจเข้าสู่ร่างกาย ได้แก่
- น้ำดื่ม: โดยเฉพาะน้ำบาดาลในพื้นที่ที่มีสารหนูตามธรรมชาติสูง หรือได้รับผลกระทบจากแหล่งมลพิษ
- ข้าวและผลิตภัณฑ์จากข้าว: ต้นข้าวสามารถดูดซึมสารหนูจากดินและน้ำที่ใช้เพาะปลูก จึงเป็นอาหารกลุ่มหนึ่งที่มีการเฝ้าระวังสารหนูอนินทรีย์
- ผักและพืชอาหาร: อาจได้รับสารหนูจากดินหรือน้ำชลประทานที่ปนเปื้อน โดยปริมาณขึ้นอยู่กับชนิดพืชและสภาพแวดล้อม
- ปลาและอาหารทะเล: สามารถพบสารหนูได้ แต่ส่วนใหญ่ในปลาและสัตว์น้ำทะเลหลายชนิดอยู่ในรูปสารหนูอินทรีย์ที่มีความเป็นพิษต่ำกว่าสารหนูอนินทรีย์
- การทำงานในบางอุตสาหกรรม: เช่น การถลุงโลหะหรือกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับสารประกอบของสารหนู ซึ่งอาจทำให้ได้รับสารผ่านการสูดดมฝุ่น
สารหนูอันตรายต่อร่างกายแค่ไหน?
ความรุนแรงของพิษจากสารหนูขึ้นอยู่กับชนิดของสาร ปริมาณที่ได้รับ ระยะเวลาสัมผัส และสุขภาพของแต่ละบุคคล โดยสามารถแบ่งผลกระทบออกเป็นพิษเฉียบพลันและพิษเรื้อรัง
1. พิษเฉียบพลันจากสารหนู
หากได้รับสารหนูอนินทรีย์ในปริมาณสูงภายในระยะเวลาสั้น ๆ อาจทำให้เกิดภาวะพิษเฉียบพลัน ซึ่งอาการสามารถเกิดขึ้นภายในไม่กี่ชั่วโมงและอาจรุนแรงถึงขั้นเสียชีวิตได้
อาการที่อาจพบ ได้แก่
- คลื่นไส้และอาเจียนรุนแรง
- ปวดท้องอย่างมาก
- ท้องเสียรุนแรง บางรายอาจมีเลือดปน
- สูญเสียน้ำและเกลือแร่ จนเกิดภาวะความดันโลหิตต่ำ
- หัวใจเต้นผิดจังหวะ
- ในรายรุนแรงอาจเกิดภาวะช็อก ไตบาดเจ็บเฉียบพลัน หรือเสียชีวิต
อาการเหล่านี้ไม่ได้จำเพาะต่อพิษจากสารหนูเพียงอย่างเดียว หากสงสัยว่าได้รับสารหนูในปริมาณสูง หรือมีอาการรุนแรงหลังสัมผัสสาร ต้องรีบเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลทันที
2. พิษเรื้อรังจากการได้รับสารหนูต่อเนื่อง
การได้รับสารหนูอนินทรีย์เป็นเวลานาน โดยเฉพาะจากน้ำดื่มและอาหารที่ปนเปื้อน อาจทำให้เกิดภาวะพิษสารหนูเรื้อรัง (Arsenicosis) ซึ่งอาจใช้เวลาหลายปีกว่าจะแสดงอาการ และบางคนอาจไม่มีอาการผิดปกติให้สังเกตในระยะแรก
ผลกระทบที่อาจเกิดขึ้น ได้แก่
- ผิวหนัง: เกิดความผิดปกติของเม็ดสี ผิวหนังมีรอยคล้ำหรือด่าง และมีผิวหนังหนาตัวบริเวณฝ่ามือหรือฝ่าเท้า
- ระบบประสาท: อาจเกิดความผิดปกติของเส้นประสาทส่วนปลาย เช่น ชาหรือรู้สึกเหมือนเข็มทิ่มบริเวณมือและเท้า
- หัวใจและหลอดเลือด: การได้รับสารหนูเรื้อรังสัมพันธ์กับความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดเพิ่มขึ้น
- ระบบเผาผลาญ: มีหลักฐานพบความสัมพันธ์ระหว่างการได้รับสารหนูกับโรคเบาหวานชนิดที่ 2
- พัฒนาการของเด็ก: การได้รับสารหนูในช่วงตั้งครรภ์หรือวัยเด็กอาจส่งผลเสียต่อพัฒนาการและสุขภาพในระยะยาว
สารหนูทำให้เป็นมะเร็งได้จริงหรือไม่?
สารหนูอนินทรีย์เป็นสารก่อมะเร็งในมนุษย์ที่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ยืนยัน โดยการได้รับสารชนิดนี้ต่อเนื่องเป็นเวลานานสัมพันธ์กับความเสี่ยงมะเร็งหลายชนิด โดยเฉพาะ
- มะเร็งผิวหนัง
- มะเร็งกระเพาะปัสสาวะ
- มะเร็งปอด
นอกจากนี้ยังมีการศึกษาความสัมพันธ์กับมะเร็งอวัยวะอื่น ๆ อย่างไรก็ตาม การได้รับสารหนูไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะเป็นมะเร็ง ความเสี่ยงขึ้นอยู่กับระดับและระยะเวลาของการสัมผัส รวมถึงปัจจัยสุขภาพอื่น ๆ
สารหนูสะสมในร่างกายหรือไม่?
สารหนูไม่ได้สะสมในร่างกายเหมือนกันทุกชนิด โดยสารหนูอนินทรีย์ส่วนหนึ่งจะถูกเปลี่ยนรูปผ่านกระบวนการเผาผลาญและขับออกทางปัสสาวะ แต่หากได้รับสารต่อเนื่องเป็นเวลานาน ก็ยังสามารถทำให้เกิดความเสียหายต่อเซลล์และอวัยวะได้ แม้ว่าร่างกายจะขับสารออกไปบางส่วนแล้วก็ตาม
ดังนั้น อันตรายจากสารหนูเรื้อรังไม่ได้เกิดจากการสะสมของสารเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับการได้รับสารซ้ำ ๆ และผลกระทบทางชีวภาพที่เกิดขึ้นต่อเนื่องเป็นเวลานานด้วย
น้ำดื่มมีสารหนูได้มากแค่ไหน?
องค์การอนามัยโลก (WHO) กำหนดค่าแนวทางชั่วคราวสำหรับสารหนูรวมในน้ำดื่มไว้ที่ ไม่เกิน 10 ไมโครกรัมต่อลิตร (0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร) เพื่อใช้เป็นแนวทางด้านคุณภาพน้ำดื่ม
อย่างไรก็ตาม ค่าดังกล่าวเป็นค่าแนวทางที่พิจารณาทั้งความเสี่ยงต่อสุขภาพและข้อจำกัดในการตรวจวัดหรือบำบัดน้ำ ไม่ได้หมายความว่าการได้รับสารหนูต่ำกว่าระดับนี้จะไม่มีความเสี่ยงใด ๆ โดยเฉพาะเมื่อได้รับเป็นเวลานาน
จะรู้ได้อย่างไรว่าได้รับสารหนูเข้าสู่ร่างกาย?
การตรวจสารหนูในปัสสาวะเป็นวิธีสำคัญในการประเมินการได้รับสารหนูในช่วงที่ผ่านมา โดยแพทย์อาจพิจารณาตรวจแยกชนิดของสารหนู เพื่อประเมินว่ามีสารหนูอนินทรีย์หรือสารที่มีความเป็นพิษสูงมากน้อยเพียงใด
ทั้งนี้ การกินอาหารทะเลก่อนตรวจอาจทำให้ค่าการตรวจสารหนูรวมในปัสสาวะสูงขึ้นจากสารหนูอินทรีย์ที่มีความเป็นพิษต่ำ จึงควรแจ้งแพทย์เกี่ยวกับอาหารที่รับประทานและประวัติการสัมผัสสารก่อนตรวจทุกครั้ง
หากสงสัยว่าได้รับสารหนูจากน้ำดื่มหรืออาหารอย่างต่อเนื่อง ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินความเสี่ยง
วิธีลดความเสี่ยงจากสารหนูในชีวิตประจำวัน
- เลือกใช้น้ำดื่มที่มีคุณภาพ: หากใช้น้ำบาดาลในพื้นที่เสี่ยง ควรตรวจคุณภาพน้ำและใช้ระบบบำบัดที่ได้รับการรับรองว่าสามารถลดสารหนูได้
- หลีกเลี่ยงน้ำและอาหารจากแหล่งที่มีประกาศเตือน: หากพบการปนเปื้อนสารหนูเกินมาตรฐาน ควรปฏิบัติตามคำแนะนำของหน่วยงานรัฐ
- กินอาหารให้หลากหลาย: โดยเฉพาะอาหารกลุ่มธัญพืช ไม่พึ่งพาข้าวหรือผลิตภัณฑ์จากข้าวชนิดเดียวเป็นแหล่งอาหารทั้งหมด
- เลือกซื้อผักและอาหารจากแหล่งที่ตรวจสอบได้: เนื่องจากสารหนูที่พืชดูดซึมเข้าไปอาจไม่สามารถกำจัดได้ทั้งหมดด้วยการล้าง
- ไม่ใช้น้ำที่สงสัยว่าปนเปื้อนมาต้มเพื่อหวังกำจัดสารหนู: การต้มน้ำฆ่าเชื้อโรคได้บางชนิด แต่ไม่สามารถกำจัดสารหนู และอาจทำให้สารมีความเข้มข้นมากขึ้นเมื่อน้ำระเหย

7 hours ago
1





English (US) ·