เปิดประวัติ "น้ำแข็ง" ในประเทศไทยยุคที่ยังไม่มีตู้เย็น อดีตเป็นสินค้านำเข้าจากเมืองนอก มีแต่ชนชั้นสูงที่ได้กิน
ประวัติน้ำแข็งในประเทศไทย เป็นเรื่องใกล้ตัวที่หลายคนอาจไม่เคยรู้ ทุกวันนี้ไม่ว่าจะเดินเข้าร้านสะดวกซื้อ ร้านอาหาร หรือตลาดสด เราสามารถหาซื้อน้ำแข็งได้แทบทุกแห่ง ด้วยราคาเพียงไม่กี่บาท แต่หากย้อนเวลากลับไปกว่า 160 ปีก่อน น้ำแข็งกลับเป็นของแปลกใหม่และมีมูลค่าสูง จนคนไทยทั่วไปแทบไม่มีโอกาสได้สัมผัสความเย็นของมัน
ก่อนมีน้ำแข็ง คนไทยสมัยก่อนดื่มน้ำเย็นกันอย่างไร?
ก่อนที่น้ำแข็งจะเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน คนไทยอาศัยวิธีธรรมชาติในการทำให้น้ำดื่มมีอุณหภูมิเย็นลง โดยเฉพาะการเก็บน้ำไว้ในโอ่งหรือหม้อดินเผา ซึ่งเป็นภาชนะที่พบได้ทั่วไปตามบ้านเรือน
ภาชนะดินเผาที่ไม่เคลือบผิวบางชนิดมีรูพรุนขนาดเล็ก ทำให้น้ำบางส่วนซึมผ่านออกมายังผิวภาชนะและระเหยไปในอากาศ กระบวนการระเหยนี้ช่วยดึงความร้อนออกจากภาชนะและน้ำภายใน ทำให้น้ำมีอุณหภูมิลดลงได้ภายใต้สภาพแวดล้อมที่เหมาะสม
แม้ว่าน้ำจากโอ่งดินจะไม่เย็นจัดเท่าน้ำใส่น้ำแข็ง แต่ก็ช่วยให้ดื่มแล้วรู้สึกสดชื่น โดยไม่ต้องพึ่งพาเครื่องจักรหรือไฟฟ้า นอกจากนี้ การเก็บน้ำในที่ร่มและบริเวณที่อากาศถ่ายเทยังช่วยลดการรับความร้อนจากแสงแดดโดยตรงอีกด้วย
ดังนั้น ในยุคที่ยังไม่มีน้ำแข็ง การดื่มน้ำเย็นจากโอ่งดินจึงเป็นวิธีคลายร้อนที่เรียบง่ายและเหมาะกับวิถีชีวิตของคนไทยในอดีต
.jpg?ip/resize/w728/q80/jpg)
น้ำแข็งเข้ามาในประเทศไทยครั้งแรกเมื่อไหร่?
หลักฐานทางประวัติศาสตร์ชี้ว่า น้ำแข็งเริ่มเข้ามาในสยามช่วงรัชกาลที่ 4 หรือประมาณพุทธทศวรรษ 2400–2410 โดยเป็นสินค้าที่นำเข้าจากต่างประเทศผ่านเส้นทางการค้าทางทะเล
ข้อมูลจากหอสมุดแห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ระบุว่า น้ำแข็งถูกขนส่งเข้ามาทางเรือกลไฟชื่อ "เจ้าพระยา" ซึ่งเดินเรือระหว่างกรุงเทพฯ กับสิงคโปร์ โดยมีรอบการเดินเรือประมาณทุก 15 วัน
อย่างไรก็ตาม ยังไม่สามารถระบุวันหรือปีที่น้ำแข็งก้อนแรกเดินทางมาถึงสยามได้อย่างแน่นอน รวมถึงยังมีข้อสังเกตทางประวัติศาสตร์ว่า น้ำแข็งที่ขนส่งผ่านสิงคโปร์ในยุคแรกอาจเป็นน้ำแข็งธรรมชาติที่นำเข้ามาจากภูมิภาคอื่นอีกทอดหนึ่ง ไม่ได้หมายความว่าทั้งหมดเป็นน้ำแข็งที่ผลิตในสิงคโปร์
ต้องขนส่งข้ามทะเล แล้วทำอย่างไรให้น้ำแข็งไม่ละลาย?
ปัญหาสำคัญของการขนส่งน้ำแข็งในยุคนั้นคือประเทศไทยมีอากาศร้อน อีกทั้งยังไม่มีตู้เย็นหรือเครื่องทำความเย็นสำหรับใช้เก็บรักษาสินค้าระหว่างเดินทางเหมือนปัจจุบัน
วิธีหนึ่งที่ใช้กันในอดีตคือการนำก้อนน้ำแข็งใส่ไว้ในหีบไม้ แล้วใช้ขี้เลื่อยกลบหรือห่อหุ้มไว้โดยรอบ เพราะขี้เลื่อยมีคุณสมบัติช่วยลดการถ่ายเทความร้อนจากภายนอกเข้าสู่ก้อนน้ำแข็ง ทำให้น้ำแข็งละลายช้าลง
อย่างไรก็ตาม การใช้ขี้เลื่อยไม่ได้หยุดการละลายได้ทั้งหมด น้ำแข็งบางส่วนยังสูญเสียไปในระหว่างการขนส่ง จึงทำให้การนำเข้าน้ำแข็งเป็นธุรกิจที่มีต้นทุนสูง และไม่ใช่สินค้าที่คนทั่วไปจะสามารถซื้อได้อย่างสะดวก
สมัยรัชกาลที่ 4 น้ำแข็งเป็นของหรูหรา มีเพียงชนชั้นสูงที่ได้ลิ้มลอง
เมื่อแรกเข้ามาในสยาม น้ำแข็งไม่ได้เป็นสินค้าที่วางขายทั่วไปตามตลาด แต่เป็นของแปลกใหม่ที่มีความพิเศษ โดยเฉพาะในหมู่เจ้านาย เชื้อพระวงศ์ และข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ ซึ่งมีโอกาสได้รับน้ำแข็งที่ส่งเข้ามาจากต่างประเทศ
ในพระนิพนธ์เรื่อง "ความทรงจำ" ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ มีการกล่าวถึงการได้รับน้ำแข็งที่บรรจุอยู่ในหีบและกลบด้วยขี้เลื่อย เมื่อมีน้ำแข็งส่งเข้ามาถวาย ก็มีการแจกจ่ายให้เจ้านายและข้าราชการผู้ใหญ่ได้ทดลองสัมผัสและรับประทาน
พระนิพนธ์ยังสะท้อนให้เห็นถึงความตื่นเต้นของเด็ก ๆ ในยุคนั้นที่ได้เห็นน้ำแข็ง ซึ่งเป็นสิ่งแปลกใหม่ โดยมีการนำก้อนน้ำแข็งมาต่อยเป็นชิ้นเล็ก ๆ แล้วอมเล่นเพื่อสัมผัสความเย็น
งานวิจัยเรื่อง "จะปั้นน้ำเป็นตัวอย่างไรได้" ซึ่งตีพิมพ์ในวารสารศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ปี 2567 อธิบายว่า การบริโภคน้ำแข็งในช่วงแรกมีความเชื่อมโยงกับความมั่งคั่งและสถานะทางสังคม เพราะผู้ที่สามารถเข้าถึงน้ำแข็งได้ส่วนใหญ่เป็นชนชั้นนำของสยาม

คนไทยยุคแรกไม่ได้ชอบน้ำแข็งทุกคน บางคนบอกว่ากินแล้วปวดฟัน
แม้น้ำแข็งจะเป็นของใหม่ที่สร้างความตื่นเต้น แต่ไม่ได้หมายความว่าคนไทยทุกคนจะชื่นชอบทันที เพราะในสมัยนั้นผู้คนคุ้นเคยกับการดื่มน้ำจากโอ่งดิน ซึ่งมีความเย็นตามธรรมชาติอยู่แล้ว
เรื่องเล่าจากพระนิพนธ์ของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ระบุว่า ผู้คนบางส่วนไม่ได้รู้สึกชื่นชอบน้ำแข็งนัก เพราะเมื่อรับประทานแล้วมีอาการปวดฟันจากความเย็นจัด ทำให้การกินน้ำแข็งในยุคแรกยังไม่กลายเป็นความนิยมในวงกว้าง
เหตุการณ์นี้สะท้อนว่า สิ่งที่เรามองว่าเป็นเรื่องธรรมดาในปัจจุบัน อาจเคยเป็นประสบการณ์ที่แปลกใหม่สำหรับคนในอดีต โดยเฉพาะการได้สัมผัสก้อนน้ำแข็งที่มีอุณหภูมิต่ำมากในประเทศเขตร้อนอย่างสยาม
เมื่อไหร่ประเทศไทยเริ่มมีโรงงานผลิตน้ำแข็งเอง?
หลังจากต้องพึ่งพาน้ำแข็งที่ขนส่งมาจากต่างประเทศเป็นเวลาหลายปี สยามเริ่มมีการผลิตน้ำแข็งภายในประเทศในสมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้น้ำแข็งค่อย ๆ กลายเป็นสินค้าที่ประชาชนทั่วไปสามารถเข้าถึงได้
หลักฐานจากหนังสือพิมพ์ในอดีตระบุว่า มีการโฆษณาจำหน่ายน้ำแข็งของบริษัทบางกอกไอซ์ในปี พ.ศ. 2427 และต่อมามีบันทึกการโฆษณาขายน้ำแข็งในหนังสือพิมพ์บางกอกไตมส์เมื่อปี พ.ศ. 2432 โดยมีการระบุราคาจำหน่ายเป็นปอนด์
Nai Lert Park Heritage Homeโรงน้ำแข็งนายเลิศ
"โรงน้ำแข็งนายเลิศ" กิจการสำคัญที่ทำให้น้ำแข็งแพร่หลาย
เมื่อพูดถึงประวัติอุตสาหกรรมน้ำแข็งในประเทศไทย ชื่อที่มักถูกกล่าวถึงคือ นายเลิศ เศรษฐบุตร หรือพระยาภักดีนรเศรษฐ นักธุรกิจคนสำคัญในสมัยรัชกาลที่ 5 และรัชกาลที่ 6 ผู้ประกอบกิจการหลากหลายประเภท ทั้งการคมนาคมและธุรกิจที่เกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวันของชาวพระนคร
หนึ่งในกิจการสำคัญคือโรงน้ำแข็งชื่อ "น้ำแข็งสยาม" หรือ Siam Ice Works ซึ่งตั้งอยู่ในย่านถนนเจริญกรุง ใกล้บริเวณสะพานพิทยเสถียร โดยชาวบ้านนิยมเรียกกันว่า "โรงน้ำแข็งนายเลิศ"
การพัฒนาเครื่องจักรและกำลังการผลิตช่วยให้น้ำแข็งมีปริมาณมากขึ้น ส่งผลให้ราคาค่อย ๆ ลดลง และประชาชนทั่วไปเริ่มมีโอกาสซื้อน้ำแข็งมาใช้ในชีวิตประจำวันมากขึ้น
จากของหรูหรา สู่การกินน้ำแข็งไสและขนมหวานเย็น
เมื่อการผลิตน้ำแข็งในประเทศเริ่มแพร่หลาย วิธีการบริโภคน้ำแข็งของคนไทยก็เปลี่ยนไปด้วย จากเดิมที่น้ำแข็งเป็นของแปลกสำหรับทดลองสัมผัสความเย็น ก็เริ่มถูกนำมาผสมกับอาหาร เครื่องดื่ม และขนมหวานชนิดต่าง ๆ
หนึ่งในรูปแบบที่ได้รับความนิยมคือการนำน้ำแข็งก้อนมาไสให้เป็นเกล็ดละเอียด จากนั้นราดน้ำหวานหรือนำไปผสมกับเครื่องขนมหวาน เช่น ลอดช่อง เฉาก๊วย และถั่วแดง จนเกิดเป็นขนมน้ำแข็งไสที่คนไทยคุ้นเคยกันดี
นอกจากนี้ ยังมีการทำน้ำแข็งกด โดยนำน้ำแข็งไสมาอัดเป็นก้อนหรือแท่ง เสียบไม้ แล้วราดน้ำหวานสีต่าง ๆ ซึ่งกลายเป็นของกินคลายร้อนที่พบเห็นได้ตามตลาดและชุมชนในอดีต
ความแพร่หลายของน้ำแข็งยังสัมพันธ์กับการเติบโตของไอศกรีม เครื่องดื่มเย็น ผลไม้แช่เย็น และอาหารรูปแบบใหม่ ๆ ที่ได้รับอิทธิพลจากตะวันตก ก่อนจะถูกปรับให้เข้ากับรสนิยมของคนไทย

เมื่อก่อนต้องซื้อ "น้ำแข็งมือ" แล้วนำมาทุบเอง
ก่อนที่น้ำแข็งหลอดและน้ำแข็งบดสำเร็จรูปจะหาซื้อได้สะดวกเหมือนทุกวันนี้ น้ำแข็งที่จำหน่ายตามตลาดจำนวนมากอยู่ในรูปแบบก้อนใหญ่หรือก้อนสี่เหลี่ยม ซึ่งผู้ซื้อต้องนำมาตัดหรือทุบให้มีขนาดเล็กลงก่อนใช้งาน
มีการเรียกน้ำแข็งก้อนขนาดที่แบ่งขายให้ผู้บริโภคว่า "น้ำแข็งมือ" โดยผู้ซื้อจะนำกลับไปใช้แช่น้ำดื่มหรือทุบเป็นชิ้นเล็ก ๆ เพื่อใส่เครื่องดื่ม บางครั้งยังต้องล้างทำความสะอาดผิวก้อนน้ำแข็งก่อนนำไปใช้ โดยเฉพาะเมื่อมีการใช้วัสดุห่อหุ้มเพื่อช่วยรักษาความเย็น
ร้านขายน้ำแข็งบางแห่งยังมีอุปกรณ์สำหรับสับหรือไสน้ำแข็งโดยเฉพาะ ทำให้เกิดภาพจำของคนขายน้ำแข็งที่ใช้เหล็กสับก้อนน้ำแข็งขนาดใหญ่ ก่อนแบ่งใส่ถุงหรือภาชนะให้ลูกค้า
น้ำแข็งเริ่มกลายเป็นของหาง่ายสำหรับคนไทยเมื่อไหร่?
ข้อมูลด้านประวัติศาสตร์อาหารระบุว่า ในช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 25 อุตสาหกรรมน้ำแข็งในกรุงเทพฯ เติบโตขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยมีโรงงานขนาดใหญ่หลายแห่งที่สามารถผลิตน้ำแข็งได้จำนวนมาก ส่งผลให้น้ำแข็งเริ่มเปลี่ยนจากสินค้าสำหรับคนมีฐานะไปสู่สินค้าที่ประชาชนทั่วไปซื้อหาได้
ต่อมาหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 โรงงานผลิตน้ำแข็งเริ่มขยายตัวออกไปยังจังหวัดต่าง ๆ มากขึ้น ประกอบกับการพัฒนาระบบไฟฟ้า การคมนาคม และเทคโนโลยีทำความเย็น ทำให้น้ำแข็งเข้าถึงผู้คนในพื้นที่ต่าง ๆ ได้สะดวกกว่าเดิม
เมื่อมีการใช้ตู้เย็นในครัวเรือนอย่างแพร่หลาย ผู้คนจึงสามารถทำน้ำแข็งเองได้ที่บ้าน ขณะที่ร้านค้าและร้านอาหารก็สามารถซื้อน้ำแข็งสำเร็จรูปจากโรงงานได้ตามต้องการ จนกลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันอย่างที่เห็นในปัจจุบัน
การเข้ามาของน้ำแข็งส่งผลต่อชีวิตประจำวันของผู้คนมากกว่าการทำให้น้ำดื่มเย็นขึ้น เพราะน้ำแข็งยังมีบทบาทต่อการเก็บรักษาอาหารสด การค้าขาย และการขนส่งสินค้า โดยเฉพาะเนื้อสัตว์ อาหารทะเล และวัตถุดิบที่เน่าเสียได้ง่าย
ในอดีตผู้คนต้องใช้วิธีถนอมอาหาร เช่น การตากแห้ง การใส่เกลือ หรือการหมักดอง เพื่อช่วยยืดอายุอาหาร แต่เมื่อมีน้ำแข็งและห้องเย็นมากขึ้น การเก็บอาหารสดในอุณหภูมิต่ำจึงทำได้สะดวกขึ้น แม้จะยังต้องคำนึงถึงความสะอาดและวิธีจัดเก็บที่เหมาะสม
นอกจากนี้ น้ำแข็งยังทำให้เกิดธุรกิจและอาชีพที่เกี่ยวข้อง เช่น โรงงานผลิตน้ำแข็ง ร้านจำหน่ายน้ำแข็ง การขนส่งน้ำแข็ง และร้านขายเครื่องดื่มหรือขนมหวานเย็น ซึ่งกลายเป็นส่วนหนึ่งของเศรษฐกิจและวัฒนธรรมการกินของคนไทย

14 hours ago
1






English (US) ·