ทำไมถึงชื่อ "ขนมครก" ทั้งที่ไม่ได้ทำในครก? เปิดตำนานขนมไทยโบราณยอดนิยม

1 hour ago 1

ทำไมถึงชื่อ "ขนมครก" ทั้งที่ไม่ได้ทำในครก เปิดตำนานขนมไทยยอดนิยม ต่างชาติยกให้เป็นอันดับ 1 ขนมหวานไทยยอดเยี่ยม

ทำไมถึงเรียกว่า "ขนมครก" ทั้งที่ไม่ได้ทำในครก? ขนมไทยหน้าตากลม ๆ ที่มีกลิ่นหอมของกะทิ เนื้อด้านในนุ่ม และขอบกรอบเล็กน้อย เป็นของกินที่คนไทยคุ้นเคยมาตั้งแต่เด็ก แต่เคยสงสัยหรือไม่ว่า เหตุใดขนมที่ทำจากการหยอดแป้งลงในกระทะหลุม จึงมีชื่อว่า "ขนมครก" ทั้งที่ไม่ได้ใช้ครกกับสากเหมือนเวลาตำน้ำพริก

ทำไมเรียกว่าขนมครก ทั้งที่ไม่ได้ทำในครก?

หนึ่งในคำอธิบายเกี่ยวกับที่มาของชื่อ "ขนมครก" คือการเรียกชื่อตามลักษณะของอุปกรณ์ที่ใช้ทำขนม ซึ่งเป็นภาชนะที่มีหลุมเล็ก ๆ หลายหลุมสำหรับหยอดแป้ง โดยหลุมเหล่านั้นมีลักษณะคล้ายครกขนาดเล็ก จึงสันนิษฐานว่าชื่อขนมครกมีความสัมพันธ์กับเครื่องมือที่ใช้ทำขนมในอดีต

ข้อมูลจากงานวิชาการในการประชุมวิชาการระดับชาติ ครั้งที่ 13 มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกำแพงแสน ปี 2559 กล่าวถึงหลักฐานจากเอกสารโบราณที่ระบุถึงเตาขนมครกและขนมเบื้อง สะท้อนให้เห็นว่าผู้คนในสมัยอยุธยามีการใช้ภาชนะสำหรับทำขนมที่มีลักษณะเป็นหลุมอยู่แล้ว และมีข้ออธิบายว่าการเรียกชื่อขนมครกสัมพันธ์กับเครื่องมือที่ใช้ประกอบขนม

ดังนั้น คำว่า "ครก" ในชื่อขนมครกจึงไม่ได้หมายความว่าต้องนำแป้งไปหยอดในครกตำพริก แต่เป็นคำเรียกที่อาจเชื่อมโยงกับลักษณะของเบ้าหรือกระทะหลุมที่ใช้ทำขนม

ขนมครกมีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา มีหลักฐานในเอกสารโบราณ

ขนมครกเป็นขนมไทยที่มีประวัติยาวนาน โดยข้อมูลจากโรงเรียนการเรือน มหาวิทยาลัยสวนดุสิต ระบุว่า ขนมชนิดนี้มีหลักฐานแสดงถึงความนิยมมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งในเวลานั้นมีทั้งย่านจำหน่ายขนมและแหล่งผลิตเครื่องปั้นดินเผาสำหรับทำอาหาร

หลักฐานที่น่าสนใจปรากฏในเอกสารโบราณเกี่ยวกับชุมชนบ้านหม้อ ซึ่งเป็นแหล่งผลิตภาชนะดินเผาในกรุงศรีอยุธยา โดยมีการกล่าวถึงการผลิตหม้อ กระทะ และเตาขนมครก รวมถึงอุปกรณ์ทำขนมเบื้อง แสดงให้เห็นว่าการทำขนมครกเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตผู้คนในสมัยนั้น

นอกจากนี้ ชื่อขนมครกยังปรากฏในวรรณคดีเรื่อง ขุนช้างขุนแผน ตอนนางสร้อยฟ้าทำเสน่ห์ ซึ่งมีข้อความกล่าวถึงขนมครกในเหตุการณ์ของตัวละคร นับเป็นอีกหนึ่งหลักฐานทางวรรณคดีที่สะท้อนว่าขนมชนิดนี้เป็นที่รู้จักในสังคมไทยมาอย่างยาวนาน และมีประวัติความเป็นมาที่เก่าแก่กว่าหลายร้อยปี

เตาขนมครกสมัยก่อนหน้าตาเป็นอย่างไร?

ข้อมูลจากฐานข้อมูลเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้านของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ระบุว่า เบ้าขนมครกในอดีตทำจากดินเผา มีลักษณะกลมแบนและมีหลุมสำหรับหยอดแป้งหลายหลุม โดยอุปกรณ์ที่ใช้ในบางท้องถิ่นมีฝาปิดแยกสำหรับแต่ละหลุม ส่วนเตาที่ใช้ให้ความร้อนก็ทำจากดินเผาและใช้ถ่านเป็นเชื้อเพลิง

การทำขนมครกแบบดั้งเดิมเริ่มจากการนำข้าวสารมาแช่น้ำ ก่อนโม่ให้เป็นแป้งแล้วผสมกับส่วนประกอบอื่น เช่น กะทิ ข้าวสุก และเกลือ จากนั้นนำแป้งไปหยอดลงในเบ้าขนมครกที่ตั้งไฟจนร้อน เมื่อแป้งเริ่มสุกจึงหยอดหน้ากะทิลงไป แล้วรอจนขอบขนมมีสีเหลืองจึงแคะออกจากเบ้า

เมื่อขนมครกสุกแล้ว ผู้ทำจะนำขนมสองชิ้นมาประกบกันเป็นคู่ ก่อนวางลงบนใบตองเพื่อรับประทาน ซึ่งเป็นวิธีทำที่ปรากฏในบันทึกเกี่ยวกับเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน

ปัจจุบันเตาขนมครกส่วนใหญ่เปลี่ยนมาใช้โลหะและเตาแก๊สหรือเตาไฟฟ้า เพื่อให้ใช้งานสะดวกและควบคุมความร้อนได้ง่ายขึ้น แต่ยังคงรูปแบบกระทะที่มีหลุมเล็ก ๆ หลายหลุม ซึ่งถือเป็นเอกลักษณ์สำคัญของขนมชนิดนี้

ทำไมขนมครกต้องประกบกันเป็นคู่?

อีกหนึ่งคำถามที่หลายคนอาจไม่เคยสงสัยคือ ทำไมขนมครกแบบดั้งเดิมต้องนำสองชิ้นมาประกบกัน? เรื่องนี้สามารถอธิบายได้จากลักษณะของขนมและวิธีทำในอดีต แม้จะยังไม่มีหลักฐานที่ระบุอย่างชัดเจนว่าใครเป็นผู้เริ่มธรรมเนียมดังกล่าว

ขนมครกเกิดจากการหยอดแป้งลงในเบ้าที่มีลักษณะเป็นหลุมโค้ง เมื่อขนมสุกและแคะออกมา จึงมีรูปร่างคล้ายครึ่งลูกกลม การนำขนมสองชิ้นมาประกบกันจึงทำให้ได้รูปทรงกลมที่ดูสมบูรณ์มากขึ้น และกลายเป็นรูปแบบที่ผู้คนคุ้นตา

งานวิจัยของมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลพระนคร อธิบายว่าขนมครกเป็นขนมไทยโบราณที่ทำจากแป้ง น้ำตาล และกะทิ โดยนำส่วนผสมไปหยอดในเตาหลุม เมื่อสุกแล้วจะแคะออกมาเป็นแผ่นครึ่งวงกลม และมักวางประกบกันเป็นคู่ก่อนรับประทาน

ข้อมูลนี้สอดคล้องกับฐานข้อมูลเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้านของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ซึ่งบันทึกขั้นตอนการนำขนมครกมาประกบกันเป็นคู่ก่อนวางบนใบตอง สะท้อนว่าการจัดขนมครกเป็นคู่เป็นรูปแบบการเสิร์ฟที่พบในวิธีทำแบบดั้งเดิม

ขนมครกไม่ได้มีแค่ในไทย ประเทศอื่นก็มีขนมหน้าตาคล้ายกัน

อีกเรื่องที่น่าสนใจคือ อาหารที่มีลักษณะคล้ายขนมครกไม่ได้พบเฉพาะในประเทศไทยเท่านั้น แต่ยังมีขนมที่ใช้วิธีหยอดแป้งลงในกระทะหลุมอยู่ในหลายประเทศ โดยเฉพาะประเทศเพื่อนบ้านในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ลาว: มีขนมคก ซึ่งมีชื่อเรียกและลักษณะคล้ายขนมครกของไทย
กัมพูชา: มีขนมกร๊วก เป็นขนมพื้นบ้านที่ทำจากแป้งและกะทิ โดยใช้กระทะหลุม
เวียดนาม: Bánh khọt ซึ่งเป็นอาหารคาวขนาดเล็ก ทำจากแป้งและปรุงในกระทะหลุม
เมียนมา: Mont lin maya เป็นขนมที่มักประกบสองชิ้นเข้าด้วยกัน โดยชื่อมีความหมายเกี่ยวข้องกับคู่สามีภรรยา
อินเดียใต้: มีปานิยาราม (Paniyaram) ซึ่งใช้กระทะที่มีหลุมสำหรับทำอาหารจากแป้งเช่นกัน

Paniyaram ของอินเดียใต้

ขนมครกยุคใหม่ ไม่จำเป็นต้องประกบกันเป็นคู่แล้ว

เมื่อยุคสมัยเปลี่ยนไป ขนมครกก็ได้รับการพัฒนาให้มีรูปแบบหลากหลายมากขึ้น จากสูตรดั้งเดิมที่เน้นรสชาติหวานมันของกะทิ มาเป็นขนมครกที่มีหน้าต่าง ๆ เช่น ต้นหอม ข้าวโพด เผือก ฟักทอง และหน้ากุ้ง

ร้านขนมครกหลายแห่งในปัจจุบันนิยมเสิร์ฟแบบเปิดหน้า ไม่ประกบกันเป็นคู่ เพื่อให้มองเห็นส่วนผสมและหน้าขนมได้ชัดเจนขึ้น อีกทั้งยังสะดวกต่อการจัดใส่กล่องจำหน่าย จึงไม่ได้มีข้อกำหนดว่าขนมครกทุกชิ้นจะต้องประกบกันเสมอไป

แม้วิธีเสิร์ฟจะเปลี่ยนแปลง แต่สิ่งที่ยังคงอยู่คือการใช้กระทะหลุมในการทำขนม รวมถึงส่วนผสมสำคัญอย่างแป้งและกะทิ ซึ่งยังคงเป็นเอกลักษณ์ของขนมครกไทยมาจนถึงปัจจุบัน

ขนมครกคว้าอันดับ 1 ขนมหวานไทยยอดเยี่ยม ปี 2569 จาก TasteAtlas

นอกจากจะเป็นขนมไทยโบราณที่อยู่คู่คนไทยมาหลายร้อยปีแล้ว ขนมครกยังได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ โดยในปี พ.ศ. 2569 เว็บไซต์ TasteAtlas แพลตฟอร์มรวบรวมข้อมูลและจัดอันดับอาหารจากทั่วโลก ได้ยกให้ขนมครกเป็นขนมหวานไทยยอดเยี่ยมอันดับ 1 ประจำปี 2026 ด้วยคะแนน 4.3 จาก 5 คะแนน จากการจัดอันดับที่อาศัยความคิดเห็นและคะแนนรีวิวของผู้ใช้งาน

TasteAtlas อธิบายเสน่ห์ของขนมครกว่าเป็นขนมไทยขนาดพอดีคำ ทำจากแป้งข้าวเจ้าและกะทิ หยอดลงในกระทะเหล็กที่มีหลุมกลมเล็ก ๆ โดดเด่นด้วยเนื้อสัมผัสกรอบด้านนอก นุ่มด้านใน และรสชาติหวานมันเค็มที่ลงตัว อีกทั้งยังสามารถเพิ่มหน้าต่าง ๆ เช่น ต้นหอม เผือก ข้าวโพด และฟักทอง ทำให้ขนมครกเป็นอาหารริมทางของไทยที่มีเอกลักษณ์